Przyszłość po węglu: II Śląskie Forum Sprawiedliwej Transformacji w Katowicach

Katowice, 18 listopada 2025 r.

Transformacja w punkcie zwrotnym

Tegoroczna edycja Forum przypadła na moment szczególny. Z jednej strony – intensywna realizacja projektów finansowanych z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji (FST), z drugiej – narastająca niepewność co do jego przyszłości po październiku 2026 roku, kiedy to formalnie kończy się obecna perspektywa programowa.

– Nie wiemy, czy środki z FST trafią do nowego budżetu UE, czy regiony zachowają pełnię decyzyjności. A bez tego trudno planować – mówił wicemarszałek województwa śląskiego Leszek Pietraszek. Wskazywał, że choć FST stał się realnym impulsem rozwojowym, to jego przyszłość pozostaje niejasna. Propozycja Komisji Europejskiej, by włączyć fundusz do szerszych celów polityki spójności, budzi obawy o „rozmycie jego znaczenia”.

Organizacje społeczne, w tym Polska Zielona Sieć, apelowały o utrzymanie FST jako odrębnego instrumentu, dedykowanego regionom górniczym. Wskazywano, że tylko w ten sposób możliwe będzie kontynuowanie działań odpowiadających na ich specyficzne potrzeby¹.

Społeczna akceptacja: warunek konieczny

– Akceptacja społeczna to warunek powodzenia całego procesu – powtarzał Leszek Pietraszek, podkreślając, że bez zrozumienia i wsparcia mieszkańców, nawet najlepiej zaprojektowane strategie mogą się nie udać. Dane pozyskane z badań ankietowych przeprowadzonych w siedmiu gminach: Bytomiu, Rudzie Śląskiej, Jastrzębiu-Zdroju, Bieruniu, Knurowie, Łaziskach Górnych i Pszowie są alarmujące. Tylko 12% mieszkańców zadeklarowało, że otrzymało informacje od samorządów na temat zamykania kopalń. W Bieruniu i Jastrzębiu większość respondentów uważała, że nie należy jeszcze rezygnować z węgla, a jedynie co ósmy wierzy w powodzenie transformacji.

Bytom: koniec epoki

Na forum szczególnym przykładem w kontekście zamykania zakładów wydobywczych był Bytom, gdzie z końcem grudnia 2025 roku zakończy działalność ostatnia czynna kopalnia – KWK Bobrek-Centrum. To symboliczny moment dla miasta, które przez dekady było jednym z filarów górnictwa w regionie. Senator Halina Bieda, bytomianka, przewodnicząca Senackiego Zespołu ds. Rozwoju Województwa Śląskiego, wskazywała, że obok rewitalizacji infrastruktury niezbędna jest rewitalizacja społeczna, czyli odbudowa zaufania i poczucia bezpieczeństwa wśród mieszkańców. Zaproponowała też konkretne rozwiązanie dla zagospodarowania terenów pogórniczych: wykorzystanie wód pokopalnianych do celów ciepłowniczych. Senator Bieda podsumowała to wyzwanie w mocnych słowach, podkreślając wagę zmiany mentalności: – Wodę i tak będzie trzeba przez lata wypompowywać. To koszt i praca, którą można zamienić w produkcję ciepła. Ale konieczne jest przekonanie lokalnej społeczności, że to realna, bezpieczna alternatywa. Najtrudniejsza jest zmiana mentalności – a ta na Śląsku od pokoleń była związana z węglem”. Zaznaczyła również: – Zmiana sposobu myślenia jest trudniejsza niż przekształcenie samych budynków, bo tożsamość Śląska od zawsze była związana z górnictwem”.

Rola samorządów i partycypacja lokalna

Podczas panelu „Od tradycji do nowoczesności”, dyskutowano o wpływie transformacji energetycznej na zmiany społeczno-gospodarcze na terenach gmin górniczych.

Burmistrz Bierunia, Sebastian Macioł, opowiadał o zaangażowaniu lokalnej społeczności w tworzenie strategii rozwoju miasta, w obliczu wygaszania działalności kopalni Piast. Wskazał na projekty takie jak „Bieruńsko Gruba – moje miejsce na ziemi”, które angażowały mieszkańców w tworzenie strategii rozwoju. W planach są m.in. zielone przystanki, parki kieszonkowe i warsztaty z błękitno-zielonej infrastruktury. – To nie tylko zmiana przestrzeni, ale też budowanie nowej tożsamości miasta – mówił Macioł. Bieruń stawia na lokalne zaangażowanie, a jego strategia rozwoju do 2035 roku uwzględnia zarówno aspekty środowiskowe, jak i społeczne. Burmistrz wspomniał również o współpracy Bierunia z Uniwersytetem Ekonomicznym w Katowicach i Politechniką Śląską w Gliwicach w ramach projektu ROPT 2.0., która pozwala łączyć wiedzę ekspercką z lokalnym doświadczeniem.

Knurów: orkiestra nie zamilknie

W Knurowie, gdzie również kończy się era górnictwa, symbolem ciągłości i dumy stała się Orkiestra KWK Knurów. Jej uroczysty występ podczas Forum był nie tylko artystycznym akcentem, ale też głosem przeszłości, który towarzyszy nowym początkom. Knurów, podobnie jak inne gminy, stawia dziś na dywersyfikację gospodarczą i wsparcie dla pracowników sektora wydobywczego.

Zawodowy restart: górnik zostaje kolejarzem

W ramach kolejnego panelu zaprezentowano pionierską umowę między Polską Grupą Górniczą a Kolejami Śląskimi. To pierwszy w Polsce przykład współpracy publicznych spółek z różnych sektorów, który realnie ułatwia zmianę zawodową. Umowa ta, będąca pierwszym w Polsce takim porozumieniem ułatwiającym przejście między branżami w ramach publicznych spółek, umożliwiła zatrudnienie nawet 200 byłych górników w branży kolejowej. Dodatkowo, w lutym 2025 roku PGG i Koleje Śląskie podpisały list intencyjny, który dotyczy wykorzystania terenów przy nieczynnym szybie kopalni Sośnica do budowy nowoczesnej bazy serwisowej Kolei Śląskich.

Śląsk jako europejski wzór

– Śląsk jest przykładem na to, że decentralizacja funduszy i przekazanie ich w zarządzanie z poziomu regionu było strzałem w dziesiątkę – mówił Paweł Olechnowicz z Komisji Europejskiej.

Mimo wyzwań, Województwo Śląskie jest obecnie postrzegane przez Komisję Europejską jako wzorzec i jeden z najlepiej przygotowanych regionów górniczych w Europie do prowadzenia sprawiedliwej transformacji. Paweł Olechnowicz, przedstawiciel  Dyrekcji Generalnej ds. Polityki Regionalnej i Miejskiej Komisji Europejskiej wskazywał na imponujące osiągnięcia regionu: realizowane są projekty o łącznej wartości 2 miliardów euro i zawarto prawie 900 podpisanych umów z podmiotami.

Doświadczenie regionalne podkreślał również Mateusz Rykała, Prezes Zarządu Funduszu Górnośląskiego S.A., wskazując na rolę instytucji regionalnych w tym procesie. Prezes Rykała przypomniał o ogromnym doświadczeniu Funduszu we wspieraniu przedsiębiorców i samorządów w procesach restrukturyzacji, zauważając, że Śląsk od lat znajduje się w procesie przemian.

– Mamy trzy dekady doświadczenia we wspieraniu przedsiębiorców i samorządów. To kapitał, który dziś procentuje – podkreślił Mateusz Rykała.

Ostatnia prosta i nowe rozdanie

Uczestnicy Forum zgodnie stwierdzili, że Śląsk jest dziś wzorem dla innych regionów górniczych w Europie – zarówno pod względem przygotowania instytucjonalnego, jak i odpowiedzialności społecznej. Ale czas nagli.

Październik 2026 roku, kiedy kończy się obecna formuła FST, zbliża się nieubłaganie. Dlatego – jak podkreślano – trzeba działać szybko i skutecznie: realizować projekty, wzmacniać lokalne kompetencje, budować zaufanie społeczne i jednocześnie zabiegać o to, by transformacja nie straciła impetu po 2027 roku. Wicemarszałek Pietraszek przyznał jednak: – Na pewno zbudowaliśmy solidne podstawy tego procesu, ale na końcową ocenę musimy jeszcze poczekać. Transformacja Śląska – jak zauważono – „nie jest końcem górniczej epoki, lecz początkiem nowego rozdziału”.  Nasz region może stać się symbolem nowoczesnej gospodarki opartej na wiedzy i innowacjach, jednocześnie szanując własną historię.       

bl

Artykuł powstał na podstawie materiałów i wypowiedzi zgromadzonych podczas II Śląskiego Forum Sprawiedliwej Transformacji, które odbyło się 18 listopada 2025 r. w Muzeum Śląskim w Katowicach.