Ochronić duszę Śląska

Duchowy skarb

Dziedzictwo nie jest jedynie zbiorem martwych pamiątek przeszłości, lecz żywym zasobem, który musi zostać włączony w procesy rozwojowe,.Ważne by uniknąć marginalizacji kultury w realiach dominującej komercjalizacji przestrzeni publicznej. W dobie transformacji systemowej, tradycyjne, statyczne podejście do ochrony zabytków jako nienaruszalnego „sacrum” musi jednak wyraźnie zmierzać w stronę nowoczesnego zarządzania dziedzictwem, traktując je jako nieodnawialny, ale za to prorozwojowy fundament nowej rzeczywistości. Dokumenty strategiczne takie jak „Śląskie 2030”, wyraźnie akcentują, że bogactwo kultury powinno stać się kamieniem węgielnym nowoczesnej, zintegrowanej metropolii. Nie skansenem – lecz miejscem, gdzie nasza tożsamość pozostaje żywa, w ciągłym rozwoju, i przede wszystkim – nie pozbawiona czystego przekazu.

Odporni społecznie

Kluczowym elementem tej zmiany jest wzmacnianie tzw. odporności społecznej (social resilience), która pozwala wspólnotom lokalnym przetrwać czas zmian bez popadania w pesymizm. Transformacja musi mieć „ludzką twarz”, co oznacza obowiązek dbania o ciągłość tradycji, która dla wielu pokoleń bywa jedynym punktem odniesienia. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera sfera duchowa i religijna, stanowiąca kręgosłup śląskiego poczucia wspólnoty. Zgodnie z założeniami sprawiedliwego przejścia, wszelkie plany powinny być wypracowywane w drodze szerokiego dialogu, w którym istotny głos mają mieć również wszystkie związki wyznaniowe. Święta religijne pełnią funkcję bezpiecznika tożsamościowego. W obliczu zamykania kopalń wspólne obrzędy pomagają w budowaniu tzw. nadziei radykalnej – postawy optymizmu niezbędnej do zaakceptowania tego co nieuchronne. Religijność Śląska, objawiająca się w uroczystym celebrowanu świąt i obrzędów, także takich jak te związane z patronką górników, św. Barbarą, jest nierozerwalnie związana z szacunkiem dla pracy i drugiego człowieka. Wspólnoty wierzących powinny jednak sprawiedliwą transformację potraktować na tyle poważnie, by włączać się w debaty o naszej przyszłości. Także tej, dotyczącej sprawiedliwości klimatycznej, bo dbałość o „wspólny dom” i lokalną tradycję to dwa oblicza tej samej odpowiedzialności. Wspólnoty religijne mogą pełnić rolę partnerów w budowaniu świadomości etycznej dotyczącej ochrony środowiska. Przykładem takiej aktywności była konferencja zorganizowana podczas szczytu COP24 w Katowicach pt. „Kryzys klimatyczny i rola społeczności osób wierzących w służbie sprawiedliwości klimatycznej” przygotowana przez Franciscans International w grudniu 2018 roku. Takie inicjatywy uczą jak świadomie łączyć wartości duchowe z postulatami sprawiedliwej transformacji. W sieci instytucji zaangażowanych w transformację znajdują się podmioty takie jak Światowy Ruch Katolików na Rzecz Środowiska. Organizacja ta promuje ekologię integralną, pomagając wiernym odnaleźć się w nowej rzeczywistości gospodarczej poprzez pryzmat wartości chrześcijańskich. Dzięki autorytetowi, jakim cieszą się instytucje religijne, mogą one skutecznie przeciwdziałać polaryzacji społecznej i wspierać dialog między różnymi grupami interesu, np. górnikami a aktywistami klimatycznymi. Zaangażowanie takich organizacji pozwala na dotarcie do wiernych z przekazem o konieczności dbania o nasze środowisko i dziedzictwo, oraz wspierania osób najbardziej dotkniętych skutkami odchodzenia od węgla.

Żywe dziedzictwo

Rolą decydentów – władz, samorządów i instytucji jest zatem dopilnowanie, by ewolucja gospodarcza nie oznaczała „zakończenia” kultury lokalnej, lecz pozwoliła jej trwać w nowych formach, w których religijne święta pozostają żywym elementem integrującym lokalną społeczność. Realizacja tych postulatów nakłada na państwo i samorząd konkretne zadania, wymagające odejścia od wspierania wyłącznie technologicznych inwestycji na rzecz realnej pomocy dla organizacji obywatelskich działających w obszarze dziedzictwa niematerianego. Tylko poprzez taką inkluzywność, obejmującą zarówno nowoczesne technologie, jak i głęboki szacunek dla tradycyjnego kalendarza świąt i zwyczajów, możliwe jest przeprowadzenie Śląska przez ten historyczny zakręt w sposób autentycznie sprawiedliwy. Dziedzictwo, rozumiane jako prawo człowieka do własnej pamięci, staje się wówczas nie obciążeniem, lecz najcenniejszym kapitałem, na którym można budować „nadzieję radykalną” na lepsze jutro. Śląskie obrzędy powinny pełnić rolę bezpiecznika tożsamościowego, który w procesie transformacji systemowej pozwala mieszkańcom na „nowe zdefiniowanie się” bez poczucia utraty własnych korzeni. Dziedzictwo staje się wówczas nie obciążeniem, lecz kapitałem ułatwiającym odbudowę spójności społecznej w obliczu dziejowych zmian.

Na podstawie:

• Wojciech Żelisko, Szymon Ogórek, Wrażliwość regionów górniczych na transformację energetyczną, Polski Instytut Ekonomiczny, Warszawa, grudzień 2024.
• Przemysław Sadura, Przeminęło z węglem. Wielkopolska Wschodnia w poszukiwaniu nowej energii, Polska Zielona Sieć, Warszawa, październik 2022.
• Emilia Ślimko, Sprawiedliwa transformacja Śląska. Wyzwania z perspektywy społecznej – analiza i rekomendacje, Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć, Warszawa 2019.
• Łukasz Trembaczowski, Sprawiedliwa przyszłość Śląska. Badanie opinii o sprawiedliwej transformacji, Stowarzyszenie BoMiasto we współpracy z Fundacją im. Heinricha Bölla.
• Jacek Purchla, Dziedzictwo kulturowe a kapitał społeczny, 2014.

BL