MIKROKOSMOSY

Depopulacja

Największym problemem regionów górniczych jest odpływ młodych ludzi. Śląskie miasta tracą kolejne roczniki, które wybierają większe miasta, kuszone bogatszym rynkiem pracy i bardziej różnorodną ofertą kulturalną. Koszty życia są porównywalne, ale perspektywy – znacznie szersze. Aktywiści ostrzegają, że inwestowanie wyłącznie w infrastrukturę, bez uwzględniania potrzeb młodzieży, prowadzi do sytuacji, w której „będziemy mieli drogi, po których nie będzie miał kto jeździć”. Dlatego zatrzymanie młodych jest kluczowe. To oni, zakorzenieni w lokalnej tożsamości i świadomi odpowiedzialności za przyszłość, mogą stać się ambasadorami transformacji. Ich otwartość na świat, brak obciążeń traumą lat 90. i naturalna ciekawość sprawiają, że są najlepszymi przekaźnikami wiedzy. W wielu projektach ekologicznych dzieci i młodzież edukują swoich rodziców – uczą segregacji odpadów, tłumaczą zasady oszczędzania energii. To pokazuje, że młode pokolenie nie tylko uczestniczy w zmianach, ale staje się ich liderem.

Edukacja

Nie da się zatrzymać młodych bez zapewnienia im jakościowej edukacji i realnych perspektyw zawodowych. Przykład Zagłębia Ruhry pokazuje, że fundamentem transformacji jest silny system szkolnictwa technicznego i uniwersyteckiego. To właśnie inwestycje w edukację pozwoliły regionowi przejść od przemysłu ciężkiego do nowoczesnej gospodarki opartej na wiedzy.  Edukacja powinna być bardziej kreatywna i odpowiadać na potrzeby transformacji. Młodzież musi rozumieć, że Sprawiedliwa Transformacja to nie tylko zamykanie kopalń, ale budowa systemu opartego na odnawialnych źródłach energii a szkoły i uczelnie mają przygotowywać do zawodów, które dopiero powstaną w zielonej gospodarce – od specjalistów ds. OZE po ekspertów w dziedzinie cyfryzacji i nowych technologii. Jednocześnie młodzi muszą czuć szacunek dla dziedzictwa regionu – górniczych orkiestr, śląskich strojów, tradycji – nie jako ideologii, lecz jako fundamentu tożsamości. Tożsamość staje się więc nie tylko wartością kulturową, ale także narzędziem zatrzymania depopulacji.

Młodzież

Sprawiedliwa Transformacja nie jest tylko kwestią ekologii czy gospodarki. To przede wszystkim proces społeczny, w którym młodzież odgrywa rolę kluczową. Uzbrojeni w krytyczne myślenie, odwagę i poczucie przynależności, młodzi ludzie stają się gwarantem, że zmiany będą trwałe, mądrze zaplanowane i zakorzenione w lokalnej tożsamości. To oni – przyszli liderzy, artyści, naukowcy i przedsiębiorcy – są inwestycją w przyszłość, która nie tylko zmieni krajobraz gospodarczy, ale przede wszystkim zachowa duszę regionu. Ich głos, energia i kreatywność sprawiają, że transformacja staje się procesem żywym, pełnym emocji i realnych działań.

Rola młodzieży wykracza daleko poza kwestie ekologiczne i gospodarcze. Śląsk i inne regiony przemysłowe stoją dziś przed wyborem: albo pozwolą młodym odejść, albo stworzą im przestrzeń do działania, rozwoju i budowania przyszłości. Sprawiedliwą Transformację kreują wielkie strategie, programy unijne, plany restrukturyzacji i wizje gospodarki opartej na odnawialnych źródłach energii. Tymczasem jej prawdziwy sens kryje się w codziennych praktykach, w miejscach, które kształtują młodych ludzi i uczą ich, jak łączyć przeszłość z przyszłością. Jednym z takich miejsc jest I Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza w Rudzie Śląskiej – szkoła, która od ponad 130 lat nie tylko edukuje, ale także buduje tożsamość  stając się przykładem działań zgodnych z ideą sprawiedliwej transformacji.

Historia TO fundament

Transformacja nie oznacza odcięcia się od przeszłości. Wręcz przeciwnie – wymaga jej zrozumienia i świadomego pielęgnowania. Obchodzony
w tym roku Jubileusz 130-lecia szkoły był okazją do przypomnienia, że historia jest bazą, na której buduje się
przyszłość. Uroczystość przekazania uczniowskiej społeczności I LO repliki zabytkowego sztandaru odbyła się 15 października 2025 r. Sztandar przekazali chorążowie pocztu, absolwenci z 1966 roku. Było to gestem symbolicznym: starsze pokolenie oddaje młodszym nie tylko znak tradycji, ale także odpowiedzialność za jej kontynuację. Sztandar, traktowany jako namacalny element tożsamości, przypomina, że transformacja nie polega na odrzuceniu przeszłości, lecz na jej twórczym przejęciu.

Siła tradycji          

Szkoła jest zaangażowana w projekt: „Transformersi w szkołach – Edukacja na rzecz zielonej transformacji i zachowania kultury górniczej w regionie”, pielęgnuje tradycje, które budują poczucie „bycia u siebie”. Uczniowie wzięli też udział w projekcie „Ballestremowskie korzenie –  spólne sadzenie przyszłości”, który był częścią większego programu „Razem dla Wszystkich – Wielowymiarowa Integracja w Rudzie Śląskiej” dofinansowanego z Funduszy Europejskich dla Śląskiego. Uroczystości jubileuszowe, spotkania absolwentów – to wszystko tworzy atmosferę, w której młodzi czują, że są częścią większej opowieści, że region to nie miejsce, z którego trzeba uciec, lecz przestrzeń, w której można się rozwijać. W czasach, gdy odpływ młodych ludzi jest jednym z największych wyzwań, takie działania mają szczególne znaczenie. Jan Wyżgoł, absolwent z 1966 roku, życzył obecnym uczniom, by zawsze towarzyszyła im atmosfera przyjaźni. Sprawiedliwa Transformacja wymaga właśnie takiego podejścia. Bez tego łatwo o sytuację, w której regiony zainwestują w infrastrukturę, ale nie będzie już ludzi, którzy chcieliby z niej korzystać. W tym kontekście budowanie więzi i pielęgnowanie tradycji to nie dodatek, lecz baza przemian.

Ambasadorzy zmiany

Liceum nie boi się pokazywać historii tych, którzy poszli własną drogą i osiągnęli sukces – w biznesie, kulturze, nauce czy działalności społecznej. W magazynie szkolnym „Ponad poziomy” Karolina Machura wspomina, że zaangażowanie w projekty szkolne nauczyło ją zarządzania czasem i podejmowania decyzji, co okazało się bezcenne w dorosłym życiu. Konstanty Pilawa podkreśla wagę pasji i „romantyzmu” w podejmowaniu wyborów. Klaudyna Dojas mówi o odwadze i kreatywności, a Karolina Porębska apeluje o przełamywanie strachu przed wypowiadaniem się. Ich świadectwa pokazują też, że sukces nie ma jednego scenariusza – każdy może znaleźć własną ścieżkę, a szkoła daje narzędzia, które ją pozwalają świadomie wybrać. W tym sensie absolwenci stają się ambasadorami transformacji – pokazują, że zmiana to proces, w którym indywidualne decyzje mają ogromne znaczenie.

Intuicyjne Zrozumienie  transformacji

Najciekawsze jest to, że młodzież niemal intuicyjnie rozumie, czym jest sprawiedliwa transformacja. Dla nich nie jest to abstrakcyjny termin z dokumentów unijnych, lecz codzienność. Wiedzą, że transformacja oznacza nie tylko ekologię i gospodarkę, ale także relacje, tożsamość i poczucie wspólnoty. Rozumieją, że zmiana musi być ewolucyjna, a nie rewolucyjna. Ich działania – od angażowania się w projekty szkolne, przez pielęgnowanie tradycji, po promowanie sukcesów kolegów – pokazują, że transformacja zaczyna się od małych kroków.

Szkoła TO POCZATEK

I Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza jest jednym z wielu przykładów szkół, które w naszym regionie pełnią rolę mikrokosmosów sprawiedliwej transformacji. Każda z nich pokazuje młodym, że zmiana jest procesem, w którym warto uczestniczyć. Sytuacja gospodarcza regionu, który z wolna odchodzi od węgla, odbija się na młodzieży. To oni sami muszą znaleźć pomysł na swoją drogę, na siebie, odnaleźć się w zmieniającym się świecie, a nawet przygotować w nim dla siebie dobre miejsce do życia.

Śląsk od lat stoi przed wyzwaniem sprawiedliwej transformacji – odejścia od tradycyjnego przemysłu i budowania nowej gospodarki opartej na wiedzy, innowacjach i zielonej energii.                              Projekty unijne realizowane w lokalnych szkołach pokazują, że młodzi mieszkańcy miasta traktują swoją edukację jako inwestycję w przyszłość regionu. „Edukacyjna rewolucja w Rudzie Śląskiej” i „Młodzi Innowatorzy Rudy Śląskiej” angażują uczniów i nauczycieli, rozwijając kompetencje cyfrowe, ekologiczne i innowacyjne. Staże zawodowe w Centrum Kształcenia Zawodowego dają praktyczne doświadczenie, które pozwala lepiej odnaleźć się na rynku pracy. Z kolei projekt „Razem dla wszystkich – Wielowymiarowa Integracja w Rudzie Śląskiej” pokazuje, że młodzież myśli nie tylko o własnych karierach, ale także o wspólnocie i odpowiedzialności za miasto.

To właśnie ta postawa – łączenie nauki z refleksją nad przyszłością – sprawia, że młodzi ludzie stają się naturalnymi liderami zmiany. Nie uciekają od trudnych tematów związanych z transformacją, lecz podejmują je świadomie, traktując jako szansę na własny rozwój. W ich działaniach widać dojrzałość i wiarę, że przyszłość  Śląska zależy od ich aktywności właśnie dziś.            

BL