Konstytucja 3 Maja: Testament wolności

Święto Narodowe Trzeciego Maja to jedno z najważniejszych wydarzeń w polskim kalendarzu, upamiętniające uchwalenie w 1791 roku przez Sejm Czteroletni Ustawy Rządowej. Choć dokument ten obowiązywał jedynie przez 14 miesięcy, jego znaczenie wykraczało daleko poza ramy czasowe XVIII wieku, stając się fundamentem polskiej tożsamości narodowej.

Pierwsza w Europie, Druga na Świecie.

Konstytucja 3 Maja była pierwszym tego typu aktem prawnym w Europie i drugim na świecie, ustępując jedynie ustawie zasadniczej Stanów Zjednoczonych. Prace nad nią trwały w ramach Sejmu Czteroletniego, zwołanego w październiku 1788 roku. Głównym celem twórców było ratowanie Rzeczypospolitej po I rozbiorze oraz wzmocnienie państwa poprzez gruntowne reformy ustrojowe. Do najważniejszych zmian wprowadzonych przez jedenaście artykułów Ustawy Rządowej należały: wprowadzenie trójpodziału władzy, ustanowienie monarchii dziedzicznej w miejsce wolnej elekcji, otoczenie opieką prawną chłopów i mieszczaństwa oraz zniesienie liberum veto, które paraliżowało prace sejmu.

Krótki żywot i długa walka o pamięć

Nowa konstytucja obowiązywała w kraju jedynie przez czternaście miesięcy. Imperium Rosyjskie uznało polskie reformy za zagrożenie dla swoich planów. Moskwa doprowadziła do zawiązania konfederacji targowickiej przeciwko zmianom. W maju 1792 roku wybuchła krwawa wojna w obronie konstytucji. Ostatecznie Rosja wraz z Prusami i Austrią dokonały kolejnych rozbiorów Polski. W konsekwencji Polska dosłownie zniknęła z mapy Europy po kolejnych rozbiorach w 1793 i 1795 roku.

W okresie zaborów Konstytucja stała się zakazanym symbolem dążenia do odrodzenia narodowego. Publiczne świętowanie rocznic było surowo karane – przykładem jest nauczyciel Stanisław Mieczyński, który w 1892 roku został zesłany na trzy lata do Odessy za samo złożenie bukietu fiołków w rocznicę uchwalenia dokumentu. Mimo represji pamięć o 3 maja pielęgnowała Polonia, m.in. w Chicago.

Burzliwa historia święta w XX wieku

Dopiero po odzyskaniu niepodległości, w 1919 roku, rocznica 3 maja została oficjalnie uznana za święto narodowe. Po II wojnie światowej polskie władze komunistyczne dążyły jednak do wymazania tego dnia z pamięci zbiorowej. Po krwawych tłumieniach demonstracji studenckich w 1946 roku, zakazano publicznego świętowania, a w 1951 roku święto oficjalnie zniesiono.

Opór społeczny trwał jednak nadal. W 1982 roku, w rocznicę Konstytucji, w wielu miastach Polski doszło do gwałtownych starć z milicją. Święto Narodowe Trzeciego Maja przywrócono ostatecznie 6 kwietnia 1990 roku. Co ciekawe, od 2007 roku jest ono również świętem narodowym Litwy, co podkreśla wspólne dziedzictwo Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Przełomowy dokument w dziejach świata

Konstytucja 3 Maja fundamentalnie zmieniała system polityczno-społeczny, dając dowód nowoczesnej myśli politycznej tamtych czasów. Dzisiejsze obchody są wyrazem szacunku dla odwagi reformatorów i przypomnieniem o wartościach, na których zbudowana jest współczesna wolność.